BİLGİ KURAMI

 

   Bu konuya dair okuduklarımdan aklımda kaldığı kadarıyla yazımı yazmaya çalışacağım. Çok kapsamlı ve ayrıntılı bir yazı olmayacağından yazının iddiası, sadece okurları bir nebze düşünmeye sevk etmek olacaktır. Belirli bir tarihsel seyir izlemekten ziyade, konu, spontan bir şekilde ele alınacaktır. Okurların daha kapsamlı bir araştırma için epistemoloji üzerine yazılmış kitapları okumalarında fayda vardır. Şimdiden yazımdaki eksikler için okurun beni kınımamalarını isteyerek konuya geçiyorum.

   Bilgi nedir? Doğru bilgiye ulaşabilir miyiz?Bilginin ölçütü nedir? Bilginin olanakları ve kapsamı nedir? sorularınına yanıt arayan felsefi disipline epistemoloji adı verilir.  Epistemolojinin Antik Yunancadaki anlamı bilgi bilimdir. Bilgiden kastedilen şey nedir? Kısaca özetleyecek olursak bilgi gerekçelendirilmiş doğru inançtır. Bilgi için öncelikle herhangi bir konu hakkında inanca sahip olmak gerekir. Ardından bu inancın haklılandırılması devreye girer. Bu nedenle haklılandırılmamış bir inanç bilgi olarak adlandırılamaz. Diğer taraftan bilgi denilen şey epistomoloji açısından insan bilgisidir. Öteki varlıklardan ziyade insan zihinsel bir varlık olması nedeniyle  bilgiye ulaşmak zorundadır. Çünkü öncelikle bilişsel yeteneklerimizi, bunun imkan ve koşullarını irdelemeliyiz. Bu bilgiyi esas almadan başka varlıkların bilgisine ulaşmamız imkan dahilinde değildir. Bilgi felsefesininde olmazsa olmaz kavramları bilen özne, bilinen nesne ve bilgi olmak üzere üç temel kavram bulunur. Bilen öznenin bilinen nesne üzerine yönelmek suretiyle onun ya bir kısmını yada tamamı hakkında bilgi sahibi olur. Bilen özne bilinen nesneyi nasıl bilebilir? Bu soruya birçok farklı yanıt verilebilir. Fakat ben sadece bir tanesini ele alacağım. Doğruluk ve Gerçekliğin birbirine uyumlu olması durumunda insan bilgi sahibi olabilir. Peki doğruluk ve gerçeklik aynı şey midir? Tabii ki değildir. Bunlar birbiriyle ilişki içinde olmakla birlikte aynı şey değildir. Doğruluk düşüncedeki yargı yada önermeye aittir. Yargı yada önermelerin doğruluk yada yanlışlık değeri vardır. Bu açıdan doğruluk zihinde, düşüncede var olur. Gerçeklik ise daha farklıdır. Gerçeklik düşünceden bağımsız olarak var olan olgu ve nesnenin kendisidir. Örneğin “portakal turuncudur” önermesi şayet portakal turuncu olma özelliğine sahipse doğruluk değeri taşır. Turuncu değilse doğruluk değerini taşımaz. Buna karşı portakalın kendisi başına varlığı, doğruluk yada yanlışlık değeri taşımaz. Fakat portakalın varlığı bir gerçektir. 'Portakal turuncudur' önermesi doğruyken 'portakal' olarak portakalın varlığı  gerçeği temsil eder. 

   Epistemolojide önemli olan sorulardan biriside “ Doğru bilgi olanaklı mıdır? Doğru bilginin imkancıları bu soruya olanaklı cevabı verirken septikler bu soruya olanaklı olmadığı şeklinde cevap verirler. Doğru bilginin kaynağı konusunda anlaşamayan doğru bilginin imkancıları, kendi arasında farklı yaklaşımlara sahiptir. Bunları şu şekilde özetlemek mümkün: “Deneydir(Empiristler), Akıldır(Rasyonalistler), Hem deney hem alkıldır ve Sezgidir.” Deneydir diyenlere göre insan aklı doğuştan bilgiye sahip değildir. İnsan zihni doğutan bir tabula rasadır. Yani boş bir levhadır. Hayattaki deneyimlerimiz basit izlenimlere ve izlenimlerimizde zihnimizde idealara yol açar. Basit izlenimlerin kaynağı duyumlarımızdır. Zira duyumsamadığımız bir şeyi bilemeyiz. İnsan zihninde duyunsanmış deneyimden bağımsız hiçbir şey bulunmaz. Zihnimizin sınırları deneyimlerimizin sınırlarıdır. Bu yaklaşım hem deneyimi hemde aklı temel alan düşünce tarafından aşılmıştır. Bu görüşü savunan Kant'dır. Kant'a göre zihnimizde deneyimden önce var olan deneyimleri şekillendiren zihin kategorileri bununur. Çünkü biz dünyayı bu kategoriler dolayımında algılarız. Kant'a göre: “ Deneysiz kavramlar boş, kavramsız deneyler kördür.” Bu açıdan bakıldığında ne yanlızca deneye değer veren  anlayışı temel alır, ne de aklı temel alan anlayışı temel alır. Kant bir kaynak düalizmini savunur. Hem deneyim hem akıl olmasızın bilgiye ulaşabilmenin olanaklı olmadığını iddia eder. Kant'a göre görüngüler olarak fenomenler vardır. Ve biz sadece deneyimin konusu olan fenomenleri bilebiliriz. Oysa görünümlerin arkasındaki gizli hakikatlere asla ulaşamayız. Bu gizli hakikatlere Kant numen adını verir. Numen kendinde şey olarak adlandırılır ve bizim düşünsel yetilerimiz bu numenlere nüfuz edemez. Çünkü görenen nesnenin biz ancak bizdeki zihnimizdeki yansımasını, imgelemini bilebiliriz. Denize baktığımızda sadece uçsuz bucaksız bir maviliği algılarız. Kant buna fenomen der. Yüzeysel bilgidir bu deniz hakkındaki. Denizin derinliğindeki tüm canlı türlerin varlığı ise bizim için muammadır. İşte bu da hakikatin bilinmeyen yüzüdür. Yani numendir. 

Septiklere gelirsek onlar bilginin olanaklı olmadığını savunmuşlardır. Septiklere göre mutlak doğru ve evrensel bilgi söz konusu değildir. Günlük deneyimlerimizi sağlayan duyumlarımız bizi sürekli yanıltır. Örneğin uzaktayken baktığımız nesne küçük görünürken yakınlaştığımızda aynı nesnenin giderek büyüdüğünü fark ederiz. Bu durumda nesnenin büyük mü yoksa küçük mü olduğunu anlamayız.  Ya da suyun içinde kürek bize kırılmış gibi gözükebilir. Oysa bu bir yanılsamadır. Diğer bir örnek rüyalarımızda sobada elimizin yandığını hissedip irkiliriz, oysa ortada bir duyum yoktur. İşte septikler bu tür nedenlerden kaynaklı olarak yargıyı askıya almayı önerirler. Başka bir sofist argümanı ise şudur. Doğada gördüğümüz her şey değişim halindedir. Varlık değişim ve oluş halindeyse biz nasıl olurda varlıkların değişmez bilgisine sahip olabiliriz? Biz onu tanımlayıp dondururken bile o nesne bir oluş ve başkalaşım halindedir. Bu durumda oluşun bilgisi mutlak bir bilginin olanaklarını sorgulamamızı beraberinde getirir. Çünkü değişim bilinemez. Kedi dediğimizde ve onu bir kavrama hapsettiğimizde koşan, zıplayan ve miyalayan bir kediden bahsetmiş olmayız. Kuşkucular aynı zamanda bilginin tarihselliğine de dikkat çekerler. Bir zaman bilginin varlığından kuşku duymadığımız kime hakikatler zaman içinde yok olur gider.  Antik Yunan'da insanlar geçmişte Zeus'a inanıyorken günümüzde zeus bir don markası haline gelmiştir. O nedenle inanılan bilgiler zamana görelidir ve bunlar değişmeye mahkumdur.

   Yazımın kapsamını aşma potansiyeli taşıdığı için burada noktalıyorum. Anlatmak istediklerim düşünüldüğünde bunu şöyle bir benzetmeyle söylersem: “ denizde damla gibi kaldı.” Umarım yazı sınırlılığına karşın sizde bir düşünce kıvılcımı çakabilmiştir. Fakat düşünceyi yangına çevirmek tabii ki sizin yapabilceğiniz düşünsel bir etkinliktir.